Phát Triển Bền Vững:
Một Thách Thức Lớn Cho Toàn Cầu
Mai Thanh Truyết.
Mười năm sau Hội nghị Thượng đỉnh về Toàn cầu hóa tại Rio
de Janeiro, Hội nghị Thượng đỉnh về Phát triển Bền vững (World Summit on
Sustainable Development) sẽ diễn ra từ 2 đến 9 tháng 9 năm 2002 tại
Johannesburg, Nam Phi. Mục đích chính của hội nghị là thẩm định lại các
tiến bộ và các vấn đề còn tồn tại do Hội nghị Toàn cầu hóa đề ra
mười năm trước đây. Hội nghị kỳ nầy do Hội đồng Quốc tế các Hiệp
hội Hóa chất bảo trợ (International Council of Chemical Associations).
Đây là một tổ chức phi chính phủ (NGO), cho nên Hội đồng quốc tế có
đủ tư cách khách quan trong việc thẩm định kết quả của các quyết nghị
trước kia.
Liên Hiệp Quốc là cơ quan bảo trợ cho Hội nghị thượng đỉnh
năm 1992. Ngoài những
nghị quyết về môi trường, Hội nghị trên đã đề ra một phương hướng
mới; đó là khái niệm về phát triển kinh tế bền vững. Từ đó,
Nghị trình 21 (Agenda 21) của Liên hiệp Quốc, được xem như là kim chỉ nam
của kế hoạch phát triển toàn cầu cho thế kỷ 21, có ghi nhận như sau:” Mọi thành viên trên thế giới đều có đủ tư cách pháp nhân để thụ hưởng
một đời sống có ích và lành mạnh (productive and healthy life).”
Đây là một mục tiêu rất tích cực, theo đó LHQ
đã đề ra 27 nguyên tắc chung và hy vọng đạt được mục tiêu đã ghi
trong Nghị trình 21 cho toàn thế giới.
Trong Hội nghị Thượng đỉnh sắp tới, các quốc gia thành viên
sẽ lần lượt khảo sát kết quả của Nghị trình 21 đề ra từ mười năm
trước và từ đó sẽ đề nghị hai mục
tiêu mới như: - cần phải tác động và đặt trọng tâm vào những mục
tiêu ưu tiên nào trước trong Nghị trình 21? – và
nhấn mạnh vào các hành động tự nguyện của các quốc gia thành viên
đã cam kết trước đây.
Theo
định nghĩa của Nghị trình 21, sự bền vững là quyền phát triển của mỗi
quốc gia cùng tuân thủ theo những tiêu chuẩn giống nhau đã được đồng
thuận trước đây, trong đó nhu cầu của hiện tại và tương lai phải phù hợp với những yêu
cầu cho phát triển và môi trường. Do đó, dựa trên lý thuyết và từ khái
niệm bền vững trên, sẽ không có quốc gia nào có thể tự cho là
ngoại lệ và không bị ràng buộc vào những điều luật về bảo vệ môi
trường đã được phê chuẩn trước đây. Thêm nữa, các quốc gia cần
phải cộng tác khắng khích hơn để đẩy lui sự nghèo đói và phụ giúp
các nước nghèo có điều kiện để hoàn tất tiến trình phát triển bền
vững chung cho toàn thế giới.
Đây quả thật là một khái niệm rất cao thượng và quý
phái. Cao thượng
vì đã tỏ rỏ được lòng nhân đạo cho cả nhân loại. Quý phái vì đã xóa bỏ được lòng vị kỷ dân tộc và lưu
tâm đến mưu cầu cho tha nhân.
Nhưng, mười năm
sau khi khái niệm phát triển bền vững ra đời, những tiến bộ hay thay
đổi tích cực ở các quốc gia trên thế giới có thể hiện đúng như đã
hoạch định hay không? Các kết ước toàn cầu như trợ giúp lương thực,
xóa đói, giảm nghèo, xóa nợ, tài trợ kỹ thuật… cho các quốc gia nghèo. . . có được
các quốc gia hậu kỹ nghệ tuân thủ hay không? Đó là những câu hỏi
cần phải tìm hiểu thêm nữa trong tình trạng toàn cầu hiện tại.
Kinh nghiệm mười
năm
Từ khi có cuộc khủng hoảng môi trường vào những
năm đầu của thập niên 70, Hoa kỳ là quốc gia đầu tiên bắt đầu
thiết lập các luật lệ về môi trường. Qua những năm đầu 80, các quốc gia Tây
phương cũng lần lượt thành lập các cơ quan về bảo vệ môi trường.
Cũng kễ từ đó, các nước bắt đầu ngồi lại với nhau đễ thảo luận
về những luật lệ môi trường có tính cách toàn cầu hóa. Hội nghị thượng đỉnh 1992 đã thể hiện tinh thần toàn cầu
cao độ và là bước khởi đầu cho khái niệm phát triển bền vững.
Những ký kết, những giao ước.. . đã được tiếp tục thảo luận trong các năm tiếp theo
hầu hoàn chỉnh mọi khía cạnh của vấn đề chung cho thế giới.
Cũng cần nên nhắc lại một số ký kết căn bản
trong kỳ Thượng đỉnh nầy. Đó là ký kết
về: 1-Đa dạng sinh học nói lên tính chất bảo vệ môi trường, giám
sát và chia xẻ hổ tương các vấn đề môi sinh giữa các quốc gia. 2-
Luật về Biển để điều hòa các mặt kinh tế trên mặt biển như ấn định hải phận và
bảo vệ nguồn cá biển của từng quốc gia. 3- Luật
Đánh cá ngoài biển khơi. 4- Luật về hạn chế lượng khí thải
hồi vào không khí qua Thượng đỉnh
Tuy nhiên, sau mười năm thực hiện, nhiều mặt tiêu cực vẫn
còn tồn tại như:
·
Các quy định ở Thượng đỉnh
·
Các ký kết tóm tắt ở phần
trên cũng không được các quốc gia kỹ nghê áp dụng triệt để.
·
Hình ảnh một thế giới phát
triển “không bền vững”, hoàn toàn đi ngược với tinh thần của Thượng
đỉnh Rio de Janeiro năm 1992 lại được tô đậm hơn. Đó la:ø 1) -Khoảng
cách giàu nghèo giữa các quốc gia càng lớn dần so với các nước Bắc
bán cầu và Nam bán cầu; 2)- Đối với các quốc gia đang phát triển,
giai cấp giàu chiếm thiểu số, giai cấp nghèo chiếm tuyệt đại đa số
và giai cấp trung lưu (thể hiện cho sức mạnh của một quốc gia) chiếm
tỷ lệ rất khiêm nhường; 3)- Trên thế giới vẫn còn có hàng tỷ
người không có điều kiện tiếp cận và xử dụng nguồn nước sạch, hệ
thống vệ sinh thường thức hàng ngày, có mức dinh dưởng tối thiểu,
có nơi cư trú an toàn, và được chăm sóc sức khỏe; 4)- Tệ hại nhất,
môi sinh tòan cầu đang phải gánh chịu hậu quả do sự phát triển
“không bền vững” gây ra.
Mặc dù có trên 170 nguyên thủ quốc gia đã từng ngồi lại
trong kỳ Thượng đỉnh 1992, nhưng việc thực hiện và tuân thủ các kết
ước hầu như chỉ có trên giấy trắng mà thôi. Còn trên thực tế, do
điều kiện và quyền lợi của từng quốc gia, việc thực thi các kết
ước khó có thể xảy ra hay xảy ra đúng hạn kỳ. Một
thí dụ căn bản là là tất cả các quốc gia giàu đều đồng thuận trên
quan điểm “xóa đói, xóa nợ” cho các nước nghèo. Nhưng trên
thực tế, sự trợ giúp vẫn còn nhỏ giọt chưa đủ để giải quyết vấn
đề cho từng quốc gia, đừng nói đến việc tiếp cận các vùng đất rộng
lớn cần phải được chăm sóc.
Thêm một thí dụ khác về việc ứng dụng các quy
trình sản xuất sạch để bảo vệ môi trường. Việc nầy đã được các quốc gia hậu kỹ nghệ nghiên cứu kỹ
lưỡng, tuy nhiên hầu như họ chỉ nhắm vào mục đích là làm tăng lợi
nhuận trong sản xuất qua sự giảm thiểu nguyên liệu, hóa chất và
chất phế thải. Qua chương trình Hóa học Xanh cho Dược phẩm (Green Chemistry for Pharma)
với mục đích khuyến khích nghiên cứu các quy trình sạch trên, công ty
dược phẩm Pfizer đã thành công trong việc cải thiện quy trình sản
xuất của một loại thuốc an thần nổi tiếng Sertraline, có tên thương
mãi là Zoloft. Quy trình mới là giảm thiểu các công đoạn hòa tan và
kết tinh, cộng thêm sự oxit hóa... do đó làm giãm lượng dung môi xử
dụng cho một tấn thuốc sản xuất là 55.000 gallons. Mức sản xuất hàng
năm ngoài dung môi ra ước tính giảm thiểu được 440 tấn titanium
dioxide, 150 tấn acid clorhydric 35%, và 100 tấn sút 50%, và quan trọng
nhất là hạn chế một số lượng phế thải lớn trong sản xuất. Tuy việc
làm trên đã tiết giảm một chi phí lớn lao nhưng
giá bán ra thị trường của Zeloft càng tăng thêm: US$ 65.00 trong năm
2002 cho một hộp 30 viên 50mg so với $50.00 cách đây hai năm khi chưa
áp dụng quy trình sạch! Vô hình chung những việc
tương tự chỉ làm tăng khoảng cách giàu nghèo ngay cả chính trong các
nước phát triển và hoàn toàn đi ngược lại với nguyên tắc của “phát
triển bền vững”
Mục tiêu cao thượng của phát triển bền vững dựa vào ba
yếu tố căn bản: phát triển xã hội, phát triển môi trường, và phát
triển kinh tế. Do đó muốn đạt được mục tiêu, mỗi quốc gia cần phải
thỏa mãn ba yêu cầu trên.
Trước hết về
mặt phát triển xã hội, các tiêu chuẩn chung
áp dụng cho các quốc gia trên thế giới quả khó thực hiện. Mỗi quốc gia có những điều kiện đặc thù về văn hóa và
cấu trúc xã hội riêng. Cho nên định nghĩa chung cho phát triển
xã hội vẫn còn là một khái niệm mơ hồ và thường phải đặt căn bản
trên phát triển kinh tế của từng quốc gia .
Về mặt phát
triển môi trường, mặc dù có thể có được những điểm đồng thuận
trong việc thiết lập các bộ luật môi trường của cho mỗi quốc gia,
tuy nhiên việc áp dụng vẫn còn tùy thuộc nhiều vào dân trí, điều
kiện xã hội và kinh tế của từng quốc gia. Từ đó
việc áp dụng các luật lệ càng khó có thể đi đến đồng nhất được.
Tóm lại, chỉ còn mặt phát triển kinh tế là có thể đo
lường một cách “biểu kiến” việc phát triển bền vững. Mặt nầy còn
có thể cụ thể hóa và định lượng được mức độ phát triển qua việc
sản xuất, bảo vệ môi trường, và đem lại phúc lợi cho người dân.
Một thí dụ đơn giản sau đây cho chúng ta hình dung được một sự phát
triển bền vững ứng hợp cho mỗi quốc gia: Một nhà máy sản xuất nước
uống cho thành phố, nếu bảo quản môi trường nghiêm chỉnh qua quy trình
thanh lọc sạch, và làm giảm chi phí sản xuất tối đa là một hình ảnh
phát triển bền vững vì đã thỏa mãn được ba mục tiêu căn bản do Hội
nghị đề ra. Trước hết, nó thỏa mãn được việc bảo vệ môi trường,
mang thêm phúc lợi vào việc phát triển xã hội (như tăng công ăn
việc làm cho người dân, có thêm thuế để xây dựng hạ tầng cơ sở cho
xã hội..), và sau cùng thỏa mãn được điều kiện phát triển kinh tế.
Gần đây, Tổng
thư ký Liên Hiệp Quốc Kofi Anan có đề nghị 10 ưu tiên để đem ra thảo
luận trong kỳ Thượng đỉnh sắp tới ở Johannesburg. Các
ưu tiên nầy cũng dựa trên ba yếu tố căn bản nói ở phần trên.
Và có thứ tự như sau:
·
Thúc đẩy việc toàn cầu hóa
cho phát triển;
·
Xóa nghèo và tạo dựng môi
trường sống bền vững;
·
Thay đổi các hiện tượng
“không bền vững” trong sản xuất và tiêu thụ;
·
Khơi động quan niệm mới về
sức khỏe xuyên qua phát triển bền vững;
·
Cung cấp nhu cầu năng
lượng và xử dụng năng lượng có
hiệu quả cho tất cả các quốc gia;
·
Quản lý hệ thống môi sinh
và đa dạng sinh học theo chiều hướng bền vững;
·
Quản lý chặt chẻ và có
hiệu quả nguồn nước ngọt trên thế giới;
·
Chuyển tải kỹ thuật và tài
chính cho những quốc gia có nhu cầu phát triển;
·
Đặc biệt thực thi phát
triển bền vững cho Phi Châu;
·
Và tăng cường hệ thống đa
chính phủ cho việc bảo vệ sự phát triển bền vững.
Qua 10 đề nghị ưu tiên trên, quả thật Tổng Thư Ký Liên Hiệp
Quốc đã có một tầm nhìn chính xác về những vấn đề của tòan cầu
hiện tại.
Tóm lại, thách
thức lớn lao và duy nhất cho việc phát triển bền vững cho toàn cầu
là mọi dịch vụ phát triển cho dù có tầm vóc nhỏ bé hay to lớn đều
phải hội đủ ba điều kiện căn bản
của phát triển. Nếu có được như thế, và nếu được tất cả các quốc
gia tham dự Hội nghị đồng tâm hiệp lực và nghiêm chỉnh hưởng ứng thì
sự phát triển bền vững tòan cầu có cơ may xảy ra trên hành tinh
nầy.
Tuy nhiên, kinh nghiệm và thực tế khó cho phép chúng ta có
những ý nghĩ tích cự c và lạc quan về phát triển bền vững cho toàn
cầu.
Đứng về mặt thực tế, chúng ta sẽ chờ đợi những
kết quả gì nơi Hội nghị
Mặc dù cùng
nhau kêu gọi phát triển bền vững, nhưng tùy theo
hoàn cảnh và nhu cầu của từng quốc gia, việc phát triển kinh tế hầu
như được chú trọng hàng đầu so với việc bảo vệ môi trường. Ngay cả
đối với một quốc gia tiên phong trong việc bảo vệ môi trường như Hoa
kỳ, chính quyền vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc ngăn chặn vi phạm môi trường do các nhà sản xuất gây ra.
Từ những nhận định trên, dù có suy nghĩ tích cực đến đâu đi
nữa, chúng ta khó nhìn thấy được những đóng góp hữu hiệu cho việc
phát triển bền vững để bảo vệ môi trường toàn cầu trong tương lai,
vì:
·
Các nhà sản xuất ở từng
quốc gia sẽ cũng chỉ chạy theo lợi nhuận và giảm thiểu mức chi thấp
nhất trong phát triển;
·
Tinh thần quốc gia cực đoan,
và sự e dè trong việc can thiệp vào nội bộ các quốc gia khác;
·
Hệ thống tham nhũng từ cao
xuống thấp ở những quốc gia đang phát triển hầu như vô phương cứu
chửa. Dù luật lệ môi trường có khắc khe đến đâu, thì việc xử lý
phế thải độc hại trong đất, không khí và nguồn nước do sản xuất và
phát triển cũng sẽ bị ém nhẹm hay lãng quên;
·
Các chính phủ của những
quốc gia đang phát triển vì nhu cầu cấp bách của cán cân mậu dịch mà
phải tăng gia phát triển kinh tế và lãng quên yếu tố bảo vệ môi
trường, dù họ biết rất rõ hệ luỵ nầy sẽ đưa đến những xáo trộn
trong việc phát triển xã hội sau đó;
·
Tệ hại hơn cả là các cường
quốc và quốc gia “thực dân , phong kiến” vẫn
còn giữ quan niệm về chủ nghĩa “nước lớn”, không cần tuân thủ các
luật lệ quốc tế về toàn cầu hóa mà Trung quốc là thí dụ điển hình
nhất trong việc quản lý sông Mekong qua việc xây dựng các đập ở
thượng nguồn.
Tuy nhiên, Hội nghị thượng đỉnh sắp tới cũng mang
lại niềm hy vọng cho chúng ta. Đó là hy vọng các quốc tham dự nhận thức được chân giá
trị của vấn đề phát triển bền vững toàn cầu. Vì
đó là hướng đi đúng đắn duy nhất cho tương lai của thế kỷ 21 nầy.
Phát triển bền vững tuy vẫn
là một khái niệm, nhưng từ nhận thức nầy, các quốc gia sẽ thấy nhu
cầu cần thiết phải học hỏi những kinh nghiệm lẫn nhau để từ đó đi
đến việc hợp tác hài hòa giữa các dân tộc hay giữa các quốc gia. Việc ngồi
lại nầy có thể là mục tiêu sau cùng mà Hội nghị Thượng đỉnh
Mai
Thanh Truyết