Vấn đề sạt lở đất đá ở Việt Nam

(Landslide and rockfall problems in Vietnam)

RFA - Tạp Chí Khoa Học và Môi Trường

Tạp chí Khoa học và Môi trường kính chào quý thính giả. Ðến với quý thính giả mỗi tối thứ tư, tạp chí trình bày cùng quý vị những vấn đề khoa học và môi trường qua cuộc trao đổi giữa Biên tập viên Nguyễn An của Ban Việt ngữ và Tiến sĩ (TS) Mai Thanh Truyết thuộc Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, một tổ chức phi chính phủ bất vụ lợi (NGO) có trụ sở tại California, Hoa Kỳ.

Trong những năm gần đây, hiện tượng sạt lở đất đá ở Việt Nam diễn ra càng ngày càng phổ biến với quy mô càng ngày càng gia tăng. Hiện tượng nầy tái diễn thường xuyên, nhất là trong mùa mưa bão, trải dài từ miền núi cực Bắc, qua dãy Trường Sơn và duyên hải miền Trung, cho đến tận vùng Ðồng bằng Sông Cửu Long (ÐBSCL). Hiện tượng nầy đã gây thiệt hại nặng nề như làm mất đi hàng ngàn hectare đất đai, phá hủy nhiều nhà cửa, làng mạc dọc theo một số sông lớn và bờ biển, và tác hại nghiêm trọng đến tính khả dụng và an toàn của những trục lộ giao thông, nhất là những trục lộ giao thông miền núi. Ðể tìm hiểu thêm về hiện tượng sạt lở đất đá ở Việt Nam, chúng tôi có trao đổi với Kỹ sư (KS) Nguyễn Minh Quang, một chuyên viên thuộc Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Hỏi 1: Trước hết, xin KS cho biết tại sao việc sạt lở đất đá ở Việt Nam diễn ra càng ngày càng phổ biến với quy mô càng ngày càng gia tăng trong những năm gần đây.

Ðáp: Dạ thưa, sạt lở đất đá là một hiện tượng địa chất tự nhiên do sức hút của trái đất tác động lên khối vật liệu nằm trên mặt đất nhưng đang ở trong một trạng thái hoặc vị trí mất cân bằng. Sự mất cân bằng nầy xảy ra một cách tự nhiên do hiện tượng xói mòn, do độ nghiêng của các tầng địa chất, do tác động của nước, hoặc do một sự kết hợp của các yếu tố vừa nêu. Tác động của con người khiến cho sự mất cân bằng nầy xảy ra nhanh chóng, và đó chính là nguyên nhân khiến cho việc sạt lở đất đá ở Việt Nam diễn ra càng ngày càng phổ biến với quy mô càng ngày càng gia tăng trong những năm gần đây.

Hỏi 2: Xin KS giải thích thêm cho quý thính giả rõ về sự mất cân bằng tự nhiên và tác động của con người không ạ?

Ðáp: Như chúng ta đều biết, thời tiết như mưa gió có thể làm xói mòn phần dưới của một sườn núi hoặc sườn đồi khiến cho phần trên bị sụt xuống, tương tự như việc xẻ sườn núi để làm đường hoặc cắt chân đồi để xây nhà. Các tầng địa chất nằm nghiêng tự nó có thể trợt lên nhau do tác động của trọng lực, nhưng sự mất cân bằng sẽ gia tăng nhanh chóng nếu phần dưới thấp bị cắt đi để làm đường giao thông hoặc phải chịu thêm sức nặng của các công trình hoặc vật liệu được xây cất hoặc tàng trữ ở bên trên. Nước ngấm vào đất làm gia tăng trọng lượng riêng của nó và làm cho đất sét bị rã ra. Nước cũng có tác dụng như chất làm trơn khiến cho các tầng địa chất nằm nghiêng dễ trợt hơn. Mưa quá nhiều có thể làm cho sườn núi và sườn đồi ướt sũng và mất cân bằng; nhưng việc tưới nước trong trồng trọt, việc phá rừng, và các hồ chứa nước nhân tạo cũng có những tác động tương tự.

Hỏi 3: Như vậy thì tác động nào là nguyên nhân chính yếu đã gây ra vấn đề sạt lở đất đá ở Việt Nam?

Ðáp: Dựa theo dữ kiện mà tôi có được thì vấn đề sạt lở đất đá xảy ra ở Việt Nam hiện nay có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, tùy theo vị trí địa dư, địa hình, và tình trạng địa chất ở nơi đất đá bị sạt lở. Theo kết quả nghiên cứu mới nhất của Tiến sĩ Trần Trọng Huệ thuộc Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, thì việc phá rừng là nguyên nhân chính của hiện tượng sạt lở đất đá ở khu vực miền núi phía Bắc bao gồm các tỉnh như Lai Châu, Ðiện Biên, Hà Giang, và Lạng Sơn. Ở những tỉnh nầy, đất đá sạt lở ngày càng nhiều nhất là trong những vùng có độ che phủ thực vật thấp hơn 20%. Việc xây dựng và điều hành các đập thủy điện cũng là một yếu tố quan trọng, mà điển hình là đập thủy điện Hòa Bình ở tỉnh Phú Thọ.

Hỏi 4: Qua tin tức báo chí từ trong nước, cứ sau mỗi trận mưa là đường Hồ Chí Minh và các tuyến Quốc lộ 14E và 14D chạy qua dãy Trường Sơn bị sạt lở nghiêm trọng. Tại sao các tuyến đường nầy lại bị sạt lở nghiêm trong như vậy?

Ðáp: Theo Ông Phạm Hồng Sơn, Tổng giám đốc Ban Quản lý Dự án đường Hồ Chí Minh, nguyên nhân khiến cho hệ thống đường Hồ Chí Minh bị sạt lở là do đường đi phần lớn trên núi cao, qua vùng đạn bom một thuở, có nền địa chất yếu, và có nhiều quảng đứt gãy trong chấn động địa chất. Những nguyên nhân nầy có thể tránh được nếu dự án được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng trước khi thực hiện. Nếu không thể tránh những tuyến đường có điều kiện địa hình và địa chất không thích hợp vì phải đi theo “đường mòn Hồ Chí Minh,” thì đường phải được thiết kế và xây dựng cho phù hợp với điều kiện địa hình và địa chất. Nói tóm lại, theo nhận xét của tôi, thì đường Hồ Chí Minh bị sạt lở vì không được nghiên cứu, thiết kế, và xây cất một cách kỹ lưỡng và thích hợp.

Hỏi 5: Ngoài khu vực miền núi ở 14 tỉnh phía Bắc và đường Hồ Chí Minh, nhiều bờ biển dọc duyên hải miền Trung cũng đang đối phó với tình trạng sạt lở rất nghiêm trọng. KS có thể cho biết nguyên nhân của những vụ sạt lở nầy không ạ?

Ðáp: Thưa đúng như vậy. Trong thời gian gần đây, có rất nhiều vụ sạt lở bờ biển xảy ra dọc duyên hải miền Trung Việt Nam mà nghiêm trọng nhất có lẽ là xã Quảng Phúc, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Chỉ trong vòng một năm trở lại đây, hàng ngàn mét bờ biển bị sạt sâu vào đất liền đến 500 mét. Các cơ quan chức năng chưa tìm ra nguyên nhân, nhưng người dân xã Quảng Phúc thì quả quyết rằng dự án nạo vét cửa sông Gianh là nguyên nhân, vì hiện tượng nầy chưa từng xảy ra trước đây cho dù có những trận mưa bão rất lớn. Theo tôi, người dân xã Quảng Phúc đã xác định đúng nguyên nhân làm sạt lở bờ biển của họ. Một điểm sạt lở bờ biển nghiêm trọng khác là làng chài lưới Ðịnh Tân ở cửa biển Sa Kỳ, tỉnh Quảng Ngãi. Tương tự như hiện tượng sạt lở ở xã Quảng Phúc, hiện tượng sạt lở bờ biển ở Sa Kỳ chắc chắn có liên hệ đến việc xây cất cảng dầu khí ở Dung Quất. Chính các công trình nầy đã làm mất sự cân bằng tự nhiên giữa biển và bờ biển.

Hỏi 6: Trong mùa lũ vừa qua ở ÐBSCL, tình trạng sạt lở ven sông Tiền, sông Hậu diễn ra nghiêm trọng, nhất là ở các tỉnh An Giang và Ðồng Tháp. KS có thể cho biết tại sao có tình trạng sạt lở ở ÐBSCL nầy không?

Ðáp: Tình trạng sạt lở ven sông Tiền và sông Hậu diễn ra càng ngày càng nghiêm trọng vì sự cân bằng giữa thủy lực của dòng chảy với sức chịu của bờ sông càng ngày càng giảm. Nói cách khác, sức mạnh của dòng chảy vượt quá sức chịu của bờ sông, mà sức mạnh của dòng chảy thì lũy thừa bậc hai so với vận tốc. Trong những mùa lũ lụt gần đây, mặc dù lưu lượng trong sông Tiền và sông Hậu không tăng, nhưng vận tốc dòng chảy có thể gia tăng rất nhiều vì diện tích dòng chảy bị thu hẹp, do hậu quả của việc phá rừng ở thượng nguồn và việc xây dựng và điều hành hệ thống thủy lợi và giao thông ở ÐBSCL.

Hỏi 7: Xin KS cho biết thêm vì sao việc phá rừng ở thượng nguồn và việc xây dựng và điều hành hệ thống thủy lợi và giao thông ở ÐBSCL làm cho diện tích dòng chảy của sông Tiền và sông Hậu bị thu hẹp.

Ðáp: Dạ thưa anh, việc phá rừng ở thượng nguồn, nhất là ở Lào, làm gia tăng sự xói mòn mặt đất, do đó, lượng phù sa của sông Cửu Long gia tăng. Lượng phù sa nầy lắng xuống đáy sông vì khi vận tốc dòng chảy giảm xuống tự nhiên khi vào ÐBSCL. Phù sa cũng lắng xuống đáy sông khi lưu lượng của sông giảm đi vì nước trong sông Tiền và sông Hậu được đưa vào các kinh thủy lợi. Do đó, sông càng ngày càng cạn. Ngoài việc lắng đọng phù sa làm giảm chiều sâu của dòng chảy, hệ thống đường giao thông hoặc đê bao được xây dựng dọc theo bờ sông cũng thu hẹp chiều rộng của dòng chảy. Kết quả là diện tích dòng chảy của sông Tiền và sông Hậu bị giảm cả chiều rộng lẫn chiều sâu.

Hỏi 8: Còn vấn đề sạt lở sông Sài Gòn trong phạm vi thành phố Hồ Chí Minh thì sao, thưa KS?

Ðáp: Theo các cơ quan chức năng của thành phố thì có rất nhiều vị trí sạt lở ở khu vực Thanh Ða, huyện Bình Thạnh và cầu Phú Xuân, huyện Nhà Bè với tổng số chiều dài sạt lở lên đến hàng chục cây số. Các cơ quan nầy cho rằng bờ sông Sài Gòn bị sạt lở là do người dân cố tình xây dựng lấn chiếm ven bờ sông và việc khai thác cát ở đáy sông hoặc lấy đất dọc bờ sông một cách trái phép. Nhưng ngoài những nguyên nhân vừa nêu, còn có nhiều nguyên nhân khác khiến cho lòng sông bị thu hẹp tương tự như trường hợp của sông Tiền và sông Hậu, việc điều hành các hồ Trị An và Dầu Tiếng, và cũng có thể do việc điều hành lưu lượng tàu biển ra vào cảng Sài Gòn nữa.

Hỏi 9: Trong thời gian vừa qua, nhiều giải pháp xây dựng đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước đưa ra để đối phó với vấn đề sạt lở tại Việt Nam, thí dụ như hội thảo quốc tế về “Vật liệu, công nghệ và các giải pháp chống sạt lở” tại thành phố Hồ Chí Minh trong tháng 12/2004 hoặc “Nghiên cứu các tai biến địa chất dọc đường Hồ Chí Minh (Khu vực Tây Nguyên) và kiến nghị các giải pháp ngăn ngừa phòng chống” của khoa Ðịa chất và dầu khí, trường Ðại học Bách khoa TP Hồ Chí Minh. KS có nhận xét gì về những giải pháp nầy?

Ðáp: Theo dữ kiện mà tôi có được thì những giải pháp, kỹ thuật, và vật liệu được đưa ra cũng chỉ có khả năng giải quyết vấn đề sạt lở một cách cục bộ có tính cách thời thế mà thôi. Vấn đề sạt lở đất đá ở Việt Nam chỉ có thể giải quyết một cách rốt ráo khi nào việc phát triển, nói chung, và việc thực hiện các dự án ở Việt Nam, nói riêng, được quy hoạch, nghiên cứu, thiết kế, xây dựng, và điều hành một cách cẩn trọng và đúng theo quy trình kỹ thuật tân tiến.

Trân trọng kính chào Quý thính giả của Ðài.

SatLoDatDaiF2.doc