Những vấn đề Thủy lợi ở Ðồng bằng sông Cửu Long (phần 3)

2006.02.06

Nguyễn Minh Quang & Đỗ Hiếu, RFA

Kể từ năm 1975, một hệ thống thủy lợi qui mô đã được xây dựng trong toàn vùng Ðồng bằng sông Cửu Long (ÐBSCL) ở Việt Nam nhằm mục đích phát triển nhanh chóng vùng đồng bằng trù phú nầy. Có thể nói hệ thống thủy lợi đó đã góp phần không nhỏ trong việc phát triển kinh tế và xã hội của ÐBSCL và cho cả nước trong thời gian qua; nhưng cũng chính nó đã phát sinh ra nhiều vấn đề, mà ảnh hưởng tiêu cực càng ngày càng rõ nét, và có thể trở thành một lực cản cho việc phát triển kinh tế và xã hội bền vững của ÐBSCL trong tương lai.

Trong một chương trình Khoa học và Môi trường trước, Kỹ sư (KS) Nguyễn Minh Quang đã trình bày những sự kiện, mà theo Ông, là nguyên nhân trực tiếp của những vấn đề thủy lợi ở ÐBSCL hiện nay. Tuần nầy, chúng tôi kính mời quý thính giả theo dõi tiếp cuộc trao đổi với Ông.

Kỹ sư Quang là một kỹ sư công chánh chuyên nghiệp (professional engineer) của tiểu bang California và cũng là một chuyên viên thuộc Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Trước năm 1975, ông là một chuyên viên phục vụ tại Ủy ban Quốc gia Thủy lợi trực thuộc Bộ Công Chánh và Giao thông ở Sài Gòn, phụ trách công tác nghiên cứu và soạn thảo các kế hoạch phát triển thủy lợi ở miền Nam Việt Nam cũng như công tác đo đạc thủy học và tiên đoán lũ lụt ở ÐBSCL.

Hỏi: Trong một chương trình trước, KS đã trình bày chi tiết một trong những ảnh hưởng tiêu cực về mặt thủy học của hệ thống thủy lợi hiện nay ở ÐBSCL, đó là làm cho tình trạng lũ lụt ở ÐBSCL ngày càng thêm nghiêm trọng. Ngoài ảnh hưởng tiêu cực đối với tình trạng lũ lụt, hệ thống thủy lợi hiện nay ở ÐBSCL còn có ảnh hưởng tiêu cực nào khác về mặt thủy học không, thưa KS?

Ðáp: Dạ thưa, một ảnh hưởng tiêu cực khác của hệ thống thủy lợi hiện nay ở ÐBSCL, cũng gây tai hại có lẽ không kém sự thay đổi tình trạng lũ lụt. Ðó là tình trạng sạt lở và bồi lắng, không những trong sông rạch tự nhiên và kinh đào lớn nhỏ, kể cả sông Tiền và sông Hậu, mà nó còn có ảnh hưởng đến việc bồi đắp bờ biển ở phía Nam cửa sông Cửu Long, và có thể có ảnh hưởng đến sự an nguy của bán đảo Cà Mau trong tương lai.

Hỏi: Tình trạng sạt lở và bồi lắng ở ÐBSCL hiện nay đã đến mức độ như thế nào?

Ðáp: Dựa theo tin tức đăng tải trên báo chí trong nước, tình trạng sạt lở và bồi lắng đang diễn ra ở một mức độ chưa từng thấy ở khắp nơi trong ÐBSCL. Sạt lở diễn ra liên tục trong mùa lũ lẫn mùa cạn, từ thượng nguồn đến hạ nguồn sông Tiền và sông Hậu, trong các sông rạch nội đồng, và ngay cả vùng ven biển.

Thí dụ như ở tỉnh Ðồng Tháp, có 89 khu vực sạt lở thuộc 42 xã, phường, thị trấn ven sông Tiền và Hậu với chiều dài khoảng 162 km, mà nghiêm trọng nhất là ở thị xã Sa Ðéc. Ở tỉnh An Giang, có khoảng 50 điểm sạt lở mà nghiêm trọng nhất là thị trấn Tân Châu và xã Mỹ Hòa Hưng thuộc thành phố Long Xuyên.

Ở tỉnh Vĩnh Long, có 56 điểm sạt lở bờ sông Hậu, Cổ Chiên, và Măng Thít với chiều dài khoảng 80 km. Tỉnh Cần Thơ có 14 điểm sạt lở. Tỉnh Hậu Giang có 3 điểm sạt lở lớn ở Ngả Sáu, Ngả Bảy, và kinh Xà No. Tỉnh Bến Tre có 2 điểm sạt lở ở sông An Hóa, huyện Châu Thành và sông Hàm Luông ở huyện Giồng Trôm. Ở tỉnh Bạc Liêu, mỗi năm có hàng chục vụ sạt lở dọc theo sông Gành Hào ở huyện Ðông Hải và Giá Rai. Rạch Bảo Ðịnh ở thành phố Mỹ Tho cũng bị sạt lở.

Hỏi: Còn tình trạng bồi lắng thì ra sao, thưa KS?

Ðáp: Thưa, mức độ bồi lắng ở ÐBSCL thì cũng không kém so với mức độ sạt lở. Một thí dụ điển hình là sự xuất hiện của những “cồn mới nổi” trong sông Tiền ở xã An Phong, Tân Bình và Tân Quới, tỉnh Ðồng Tháp và trong sông Hậu ở xã Mỹ Hòa Hưng, thành phố Long Xuyên. Tình trạng bồi lắng khiến cho sông Ba Lai, một nhánh của sông Tiền, đang cạn dần.

Mức độ nghiêm trọng của tình trạng bồi lắng được thể hiện qua việc bồi lắp cửa Ðịnh An, một trong những cửa sông Hậu chảy ra biển Ðông. Theo một nghiên cứu của Bộ Giao thông Vận tải Việt Nam, cửa Ðịnh An đang bị cát bồi lắp với một mức độ khủng khiếp khiến cho độ sâu ở đây chỉ còn khoảng 3 mét và không ổn định.

Hỏi: Như vậy, KS có thể giải thích thêm cho quý thính giả của Ðài biết vì sao hệ thống thủy lợi hiện nay đã ảnh hưởng đến tình trạng sạt lở và bồi lắng ở ÐBSCL?

Ðáp: Theo khoa học sông ngòi, một dòng sông chỉ ổn định khi cơ chế và tình trạng thủy học của nó cân bằng với tình trạng địa chất ở nơi mà nó chảy qua. Khi sự cân bằng nầy mất đi, dòng sông sẽ tự điều chỉnh để lập lại sự cân bằng đã mất qua hiện tượng sạt lở, bồi lắng, hoặc mãnh liệt hơn là di chuyển lòng lạch. Sạt lở xảy ra khi bờ hoặc đáy sông mất cân bằng do dòng chảy trong sông đổi hướng hoặc gia tăng vận tốc. Khi vận tốc dòng chảy giảm đi, phù sa sẽ lắng xuống gây bồi lắng.

Hệ thống thủy lợi hiện nay ở ÐBSCL đã làm cho cơ chế và tình trạng thủy học của sông Mekong mất cân bằng, không những trong lãnh thổ Việt Nam mà cả trong lãnh thổ Kampuchia, nhất là vùng dọc theo biên giới Việt-Miên. Ở thượng nguồn, hệ thống đê đập ngăn lũ không cho nước lũ chảy tràn qua biên giới mà tập trung vào sông rạch làm cho chiều sâu và vận tốc dòng chảy gia tăng. Ở hạ nguồn, việc lấy nước canh tác cùng với hệ thống đê đập ngăn mặn và đê biển làm giảm vận tốc dòng chảy, mà có nhiều nơi, nước không còn luân lưu được nữa.

Hỏi: KS có thể cho một thí dụ điển hình không?

Ðáp: Có thể nói cống đập Ba Lai ở tỉnh Bến Tre là một thí dụ điển hình, vì công trình nầy là 1 trong 9 công trình của dự án đại thủy nông có tên là Dự án Ngọt hóa Bắc Bến Tre, với kinh phí lên đến 1.230 tỉ đồng (khoảng 92 triệu Mỹ kim). Cống được khánh thành và đưa vào sử dụng ngày 30 tháng 4 năm 2002.

Từ đó đến nay, vì cửa sông Ba Lai bị cống bít kín, nước sông Ba Lai dồn vào sông Giao Hòa để chảy qua sông Mỹ Tho; do đó, nước chảy rất xiết và làm cho hai bờ sông đều bị sạt lở. Cống Ba Lai có lẽ cũng là nguyên nhân chính khiến cho cồn Bà Ðáng ở huyện Châu Thành đang chìm xuống sông Ba Lai.

Ngày trước, cồn có diện tích khoảng 300 ha được dự trù xây dựng điểm du lịch sinh thái, nay chỉ còn vài chục mét vuông mà thôi. Cũng cần nói thêm là, ngoài ảnh hưởng tiêu cực về mặt thủy học, cống Ba Lai còn có những ảnh hưởng tiêu cực khác, chẳng hạn như về mặt môi trường, nông ngư nghiệp, và xã hội.

Hỏi: Các cơ quan chức năng và những người có trách nhiệm hiện nay ở Việt Nam có nhận thấy ảnh hưởng của hệ thống thủy lợi đối với tình trạng sạt lở và bồi lắng ở ÐBSCL không, thưa KS?

Ðáp: Theo nhận xét của tôi, các cơ quan chức năng và những người có trách nhiệm quy hoạch thủy lợi ở Việt Nam đã nhận thấy ảnh hưởng tai hại của hệ thống thủy lợi đối với tình trạng sạt lở và bồi lắng ở ÐBSCL, nhưng họ không muốn hoặc không dám khẳng định trực tiếp và rõ ràng.

Thí dụ như Phó giáo sư - Tiến sĩ Lê Minh Hùng, Viện Khoa học Thủy lợi thì cho rằng “…tình trạng xói lở bờ sông, lòng sông có nhiều nguyên nhân; trong đó nổi cộm là sự tác động trực tiếp từ con người.”

Giáo sư Tiến sĩ Võ Tòng Xuân, Hiệu trưởng Trường Ðại học An Giang cũng nói rằng: “Ngày nay, do tác động của con người, dòng chảy biến đổi nhanh, tình trạng sạt lở càng phức tạp.”

KS Huỳnh Thế Năng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (NNPTNT) An Giang thì trực tiếp và rõ ràng hơn một chút, khi ông nhận xét như sau (trích nguyên văn): “Ðến nay, việc quy hoạch khai thác cát, nuôi trồng thủy sản và hệ thống kênh thoát lũ ở ÐBSCL đang diễn ra một cách tự phát, mạnh và bất hợp làm ảnh hưởng bờ, gây xói lở vách sông. Khắc phục và điều chỉnh việc nầy vượt quá khả năng của từng địa phương. Vì vậy, rất cần Bộ NNPTNT tiến hành ngay đề tài nghiên cứu chuyên sâu, giúp các địa phương có cơ sở khoa học để hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại và khai thác lợi thế dòng sông, theo định hướng phát triển bền vững cả về môi trường và xã hội.”

Hỏi: Có những biện pháp nào được đưa ra để khắc phục tình trạng sạt lở ở ÐBSCL không?

Ðáp: Dạ thưa, chỉ có một vài biện pháp cục bộ được đưa ra ở một vài địa phương, nhưng những biện pháp nầy cũng không có hiệu quả, mặc dù rất tốn kém. Thí dụ như việc xây dựng bờ kè dài 612 m với trị giá khoảng 120 tỉ đồng để bảo vệ thị trấn Tân Châu, nhưng thị trấn nầy đang có nguy cơ chìm xuống sông Tiền.

Gần đây hơn, một bờ kè ở Bạc Liêu cũng bị chìm xuống sông vì sạt lở. Bờ kè ở khu vực Tỉnh ủy An Giang ở thành phố Long Xuyên cũng đang bị sạt lở uy hiếp. Còn những biện pháp tổng thể cho toàn vùng ÐBSCL, cũng theo lời KS Huỳnh Thế Năng, Giám đốc Sở NNPTNT An Giang, thì chưa được nghiên cứu.

Hỏi: Trong phần đầu của chương trình, KS có cho biết hệ thống thủy lợi hiện nay ở ÐBSCL có thể có ảnh hưởng đến việc bồi đấp bờ biển ở phía Nam cửa sông Cửu Long, và có thể có ảnh hưởng đến sự an nguy của bán đảo Cà Mau trong tương lai. KS có thể giải thích thêm về vấn đề nầy không ạ?

Ðáp: Như chúng ta đã biết, vùng ÐBSCL hình thành do phù sa của sông Cửu Long bồi đấp, và hiện tượng nầy vẫn đang tiếp diễn. Ngày trước, phù sa trong nước lũ chảy tràn lắng đọng đồng đều ở nội đồng trong vùng Ðồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên. Sự bồi lắng nầy tương đương với mức lún do nền đất phù sa nén lại, nên ÐBSCL vẫn duy trì được cao độ.

Hệ thống thủy lợi hiện nay ngăn chận phần lớn lượng nước lũ chảy tràn; do đó, vùng nội đồng không còn được bồi đắp như trước, mặt đất sẽ mất dần cao độ và toàn thể ÐBSCL có nguy cơ tụt thấp hơn mặt nước biển.

Phù sa trong nước lũ cũng được sông Tiền và Hậu mang ra biển Ðông. Với một vận tốc cân bằng với dòng nước biển ven bờ, lượng phù sa nầy lắng đọng ven bờ khiến bán đảo Cà Mau lấn ra biển hàng trăm mét mỗi năm. Hệ thống thủy lợi hiện nay không những làm giảm lượng phù sa mà còn làm tăng vận tốc dòng chảy trong sông Tiền và sông Hậu. Hậu quả là lượng phù sa đã ít lại bị đẩy ra xa ngoài biển Ðông nên không thể bồi đắp bán đảo Cà Mau như trước./.